.. سال گذشته، دوست عزیزم، جواد جواهری لنگرودی کتابچۀ «ساعدی، من و پایان سفر خدیو مصر» را به من هدیه داد، آن را با دقت خواندم، نقد و نظر و یادداشت‌هایم را به‌جز «یک مورد» با ایمیل برایش فرستادم و به‌او قول دادم در فرصتی مناسب به «آن مورد» نیز به تفصیل بپردازم. کتمان نمی‌کنم،…
… ااگر اشتباه نکنم گویا انسان تنها موجودی است که می‌خندد و ازاین گذشته تنها موجودی‌است که با مفهوم مرگ آشناست و می‌داند که روزی ار روزها این دنیا را وا می‌گذارد و به سفر ابدی می رود. نیچه می‌گفت: «شاید من بهتر از هر کسی بدانم که چرا انسان تنها موجودی است که می‌خندد،…
پیش‌تر ازاین نوشتم که دستیابی به تعریفی شامل و کامل، جامع و مانع برای مفاهیم نظری آسان نیست، با وجود این «هانا آرنت» معتقد است که «خشونت ابزاری برای تحمیل اراده و دستیابی به‌هدف است.» اگر بخواهم این تعریف را کمی بسط وگسترش بدهم باشرط احتیاط می‌توان نوشت:هرگونه رفتار، کنش، تهدید یا ساز وکار فردی، گروهی یا ساختاری که به طور مستقیم یا غیرمستقیم موجب آسیب جسمی، روانی، جنسی، اجتماعی یا اقتصادی، یا باعث محدودیت یا نقض آزادی، کرامت انسانی، هویت و حقوق فرهنگی و دیگر حقوق اساسی انسان یا گروهی از انسان‌ها گردد، خشونت نامیده میشود. خشونت شکل‌های گوناگون و به هم پیوسته‌ای دارد. مانند خشونت جسمی، خشونت روانی، خشونت جنسی، خشونت اقتصادی، خشونت اجتماعی، خشونت سیاسی، خشونت دولتی، خشونت ساختاری و خشونت فرهنگی(1). من این دسته بندی را به منظور روشن شدن شکل‌ها و‌تفکیک انواع مختلف خشونت انجام دادم و این‌همه به‌معنای جدایی کامل آن‌ها از یکدیگر نیست. نه، یک نوع رفتار، اقدام یا سیاست ممکن‌است همزمان نمود و نشانۀ چند نوع خشونت باشد: مانند شکنجه که خشونت جسمی و روانی‌است و اگر از سوی مأموران دولت ( بازجوها) یا با مشارکت و حمایت حکومت اعمال گردد، خشونت دولتی نیز محسوب میشود.
من به تجربه دریافته ام تا آدمیزاده به پا به سن نگذارد و به پیری نرسد، به ندرت گفته های نغز پدر و مادرش را که به مناسبت و در موقعیت مشخص بیان شده‌اند، به یاد می‌آورد، حتا اگر گاهی به یاد بیاورد در بارۀ معنا و مفهوم آن‌ها تأمل و تفکر نمی‌کند. باری، مادرم…
زمانی که قهرمان رمانی با ضمیر «من» حرف می‌زند و رمان از زبان اول شخص مفرد روایت می شود، شماری از خوانندگان فراموش می‌کنند که راوی «من» نویسنده نیست و او را به‌جای نویسنده عوضی می‌گیرند. از این گذشته، گاهی اتفاق افتاده‌است که خواننده‌ای خودش را در‌بخشی از رمان بازیافته است و گمان برده که…
دستیابی به تعریفی شامل و کامل برای مفاهیم نظری آسان نیست، با این‌همه دربارۀ خشونت با شرط احتیاط می‌توان گفت: هرگونه رفتار، کنش، تهدید یا ساز وکار فردی، گروهی یا ساختاری که به طور مستقیم یا غیرمستقیم موجب آسیب جسمی، روانی، جنسی، اجتماعی یا اقتصادی، یا باعث محدودیت یا نقض آزادی، کرامت انسانی، هویت و حقوق فرهنگی و دیگر حقوق اساسی انسان یا گروهی از انسان‌ها گردد، خشونت نامیده می شود.»
من مردی را می شناختم که از زمانه جلوی افتاده بود، ولی از زمان عقب می‌ماند؛ زمان بی سر و صدا می‌گذشت، سال به سال طرز نگاه، لحن و نحوۀ گفتار همسرش، فرزندان‌اش، دوستان و آشنایان و رفتار بیگانه‌ها با او تغییر می‌کردو او اگر چه از این‌همه متعجب و متحیر می‌شد و احساس می‌کرد…
چند صباحي در قصر فيروزه ترك دنيا و مافيها گفته بودم و پاي گنبد و بارگاه امام هشتم مجاور شده بودم. هربار كه با قرآن زركوب از دم سلول آن ها رد مي‌شدم، پسرشاطر ليچاري مي‌پراند: «بارلها كه گربه عابد شد!» به گمانم صابر و جمال روي همة زنداني‌ها اسم گذاشته بودند. معراج زمخشري دست…
آخر بهار به قصر فيروزه آمد و دوباره موريانه‌ها را به جانم انداخت. جيران آتشي به ديدارم آمده بود و من تمام مدّت رو به روي آينه ايستاده بودم و به مردي نگاه مي‌‌كردم كه چهره‌اش زير فشار آرام آرام درهم مي شكست و در برابرم مسخ مي شد. مردي كه هر از گاهي به…
«ادبیات تبیعد» … در فرهنگ فارسی سه واژه به سه معنا و مفهوم متفاوت وجود دارد: «مهاجرت»، «جلای وطن» و «تبعید»؛ مهاجرت هدفمند، آگاهانه، با تمهیدات و تدارکات قبلی‌صورت می‌گیرد و ترس و اجباری در آن نیست. جلای وطن اگرچه به اختیار و آگاهانه است، ولی انسان از بیم جان و زندان و شکنجه و…
به قصر فيروزه بر نگشتيم تا دم غروب كنار به كنار تراب‌دژبان دور ميدان‌اعدام مي‌‌گشتم و نمي‌توانستم بند از زبان‌ام بردارم. گرفتار طلسمي بودم كه اورادش را گويا سال‌ها پيش زير‌گوشم زمزمه كرده بودند. طلسمي كه انگار با جانم سرشته شده بود. عقل و منطق حكم مي‌كرد كه با تراب از درآشتي درآيم و او را به پياله فروشي آفاق بكشانم….
حق صحبت و نان و نمک را نگاه باید کرد. ( تاریخ بیهقی ص 50 ). دیشب گفتگو یا به‌زبان اهل تأتر و سینما دیالوگی را در نمایشنامه نویسندۀ نیکاراگوئی خواندم که مرا به فکر واداشت و تا امروز صبح ذهن‌ام را مشغول کرد و سرانجام سر از چین در آوردم و به یاد داستان…
مهتاب در دوران جا به‌جائی عظیم و تاریخی مردم ما ناپديد شده بود و من شعری کوتاه پشت عکس نو جوانی او نوشته بودم که در روزهای آخر به دست کتایون افتاده بود و هر ازگاهی آن را زیر لب زمزمه می کرد.مهتاب مانند مرغی از بام سهند پریده بود و از او یادگاری به جا مانده بود که در آن همه سال پاره‌ای، جزئی جدائی ناپذیر از وجودم شده بود و شب و روز با من بود.
… جنازه ام را بار زدند و از قصر فيروزه بردند، پوست‌ام را چكمۀ گاري كردند، لاشه‌ام را به قناره كشيدند و از دخمه بيرون رفتند. نمي‌دانم تا كي در كمركش تاريك چاه مي‌چرخيدم. نيمه‌‌هاي شب به هوش آمدم. از سوزش آتش سيگار به هوش آمدم. طرف گويا هوس كرده بود سيگارش را گوشۀ لب…
نورلامپا از درگاهی در دولنگه، از پشت بر‌اقدس می‌تابد و سایه‌اش به‌شکل هیولای مهیبی روی زمین، تا لب گودال وسط حیاط پهن میشود. شب خاموش‌است و هر ازگاهی نسیمی هرزه‌گرد، پیشقراولِ بادهای شبانه، خاک، خاشاک و زباله‌ها را می‌روبد و به گودال وسط حیاط می‌ریزد. اقدس سر بر زانو می‌گذارد و به فکر فرو می رود و هر بار این پرسش از مخیله‌اش می‌گذرد: «چکار کنم؟ چکار؟» در‌آنسو، بیخِ دیوار‌ِکوتاهِ گلیِ خانة همسایه، زنِ درماندة دیگری در تاریکی ایستاده‌است، به سایه هراس‌آور اقدس نگاه می‌کند و زیر لب از خودش می‌پرسد: «چکار کنم، چکار…؟» اقدس پرهیب گوهر را در پناه دیوار می‌بیند و از جا بلند میشود. در یک‌دم زن‌ها، گوهر و اقدس، از سراستیصال و درماندگی، با هم صدا می‌زنند:
«همسایه، همسایه هوووو، همسایه هوووو»
صداها در آسمان خانۀ خالو خداداد با هم تصادم می‌کنند:
… من در دوران جوانی، ده سال در مُلک ری کار و زندگی کردم و در آن سال‌ها، کارگرهای فصلی و مهاجر افغان را این‌جا و آن‌جا، در باغ -های شهریار و سر ساختمان‌ها می‌دیدم؛ در آن مدت با شماری از آن‌ها آشنا شده بودم و چند نفر را حتا از نزدیک می‌شناختم. در سال‌های…
ورود به رمان ُگدار به خاطر شیوه خاصی که نویسنده به کار برده کمی دشوار است. ولی اگر خواننده ای همت کند از این مدخل بگذرد و پا به دنیایی که حسین دولت آبادی آفریده بگذارد، گرفتار طلسم نویسنده ای هشیار و هوشمند میشود تا پایان رمان.جای خالی راوی در رمان گدار، جای دانای کل، یعنی…
“باد سرخ” اثر حسین دولت‌آبادی از جمله رمان‌هایی‌ست که انقلاب و نتیجه‌ی آن را دستمایه خود قرار داده است. حسین دولت‌آبادی نویسنده‌ای‌ست که به طور کلی مسائل جاری اجتماع محتوای تمامی آثارش را تشکیل می دهند. نخستین رمان او، “کبودان” که متأسفانه در شور و شوق انقلاب “جوانمرگ” شد و کم‌خواننده ماند، به زندگی مردمی می پردازد که به عشق کار از روستا کنده شده‌اند و در حاشیه “صنعت نفت” در جنوب کشور زندگی می کنند. “در آنکارا باران می بارد” زندگی ایرانیانِ از کشور گریخته‌ای‌ست که در ترکیه آواره‌اند و زندگی تازه‌ای را جستجوگرند. رمان سه‌جلدی “گُدار” که فکر می کنم با 1470 صفحه حجیم‌ترین رمان فارسی در خارج از کشور باشد، نیز به تب و تاب زندگی، یأس، عصیان و مبارزه‌ی نسلی می پردازد که پیش از انقلاب شکل می گیرد و راه به انقلاب می برد.
‘ ادوارد سعید ‘ متفکر و منتقد فلسطینی تبار در کتاب “روشنفکر کیست؟ روشنفکری چیست؟ ” ، می گوید: وظیفه روشنفکر، “ نقد نهادهای قدرت ” است. یک اصل مهم که در طول تاریخ در عرض جغرافیا به اثبات رسیده است این است که قدرت بدون نقد فساد می آورد. اخلاقی ترین آدم ها هم…
نگاهی به رمان «در آنکارا باران می‌بارد» نسیم خلیلی مقدمه؛ تاریخ و طرد و حب وطن رمان «در آنکارا باران می‌بارد»، روایت تکان‌دهنده‌ی تامل‌برانگیزی‌ست از یک برهه‌ی مهجور از تاریخ معاصر ایران به قلم نویسنده‌ای که نامش در گفتمان ادبیات داستانی، با نگرش و نثری گره خورده است که بیش از هر چیز، راوی زوال…
دريا، سهمگين دريائي كه شباهنگام از آن آتش برمي‌جهد جمال ميرزا سفرنامه‌‌اش را با صداي گرم و گيرائي مي خواند و من چشم‌‌هايم را مي‌بستم و لنجي را در نظر مي‌آوردم كه بر گردة امواج مرده مي‌لغزيد و آرام آرام از بندر دور مي شد و ما را با خودش مي‌برد. من و جمال در كنار هم روي عرشة لنج لميده بوديم، تن به نسيم خنك شبانة دريا سپرده بوديم و از آينده حرف مي‌زديم، آينده! جاشوئي در تاريكي نشسته…
… گرامی، چندی پیش نوشتم در این‌جا هیچ اتفاقی نمی‌افتد و همه چیز تکراری است. خورشید هر روز بنا به عادت از شرق طلوع می کند و من بنا به عادت، در طول روز و شب، در چهار دنیای کاملاً متفاوت نفس می‌کشم، صبح، پس از نرمش و ورزش صبحگاهی، استحمام و صرف صبحانه، وارد…
دانشمندان گویا به این نتیجه رسیده اند که «حجرالاسود» سنگِ سماوی‌است که از دیر باز از جو گذر کرده و به زمین افتاده است. دوست اسلام شناس و مورخ اینجانب نیز معتقد‌است که «خانة خدا» پیش از ظهور اسلام «بتخانه»ای بوده که اعراب بدوی، بت‌ها، «خدایان»شان را در آن‌جا نگهداری می‌کرده‌اند. به باور او، پیامبر…
به یاد عزیزان ما اکرم فرمهینی و باقر مومنی روز آخر سنگ‌از سرما می‌ترکید، بوی مرگ و سایة مرگ همه جا با ما بود، با بوی دود در هوایِ یخ زده می‌چرخید، همه جا احساس می‌شد و من آن را حتا در نگاه چند نفر آشنائی که در پناه دیوار سنگی قبرستان، چشم به راه…
مطابق تمام نظریات علمی موجود، تشکیل زمین و سایر سیارات منظومه شمسی همزمان بوده است، با تعیین سن این سنگ‌ها می‌توان سن واقعی زمین را بدست آورد. حداکثر سنی که تا به حال برای سنگ‌های آسمانی بدست آمده 6،4 میلیارد سال بوده است. یکی دیگر از عواملی که به تعیین سن زمین کمک می‌کند، نمونه‌هایی‌است…
« از آنچه بر ما گذشت» در آخر دنیا، چهار زن که از چهار گوشه ایران مهاجرت کرده‌اند، با صداقت و صمیمیت از گذشته و حال خویش سخن می‌گویند و ما از این رهگذر از متن جامعه، خودمان عبور می‌کنیم و پی می‌بریم چرا و چگونه «زن» در چمبری گرفتار آمده که الیافش با باورهای…
شبی «ملا چروی»، ملایِ قلعۀ ما منبر رفته بود و در وصف خصایل و فضایل علی‌ابن‌ابوطالب آسمان ریسمان می‌بافت: «حضرت شب‌ها از خوف خدا تا سحر شصت بار سر سجادة نماز از هوش می‌رفت و غش می‌کرد.» باری، روضه خوانی تمام شد؛ اهالی رفتند و آخرش شب صاحبِ مجلس، چهار فقره «آخوند» و دلاک قلعه…
شارل آزناوور « Charles Aznavour, »، تولد ۲۲ مه ۱۹۲۴، درگذشت اول اکتبر 2018 از جمله بزرگ‌ترین چهره‌های موسیقی فرانسه در قرن بیستم به شمار می‌رود. او بیش از هزار ترانه نوشت و آن‌ها را به زبان‌های مختلف از جمله فرانسوی، انگلیسی، اسپانیایی، ایتالیایی و آلمانی اجرا کرد. صدای خاص، اشعار احساسی و توانایی روایت…
چند سال پیش در چنین روزهائی، دوستی متن «پایان» را در اختیار من گذاشت، آن را با شیفتگی چند بار خواندم و وسوسه شدم ترجمه کنم. از آن‌جائی که در این رشته سابقه و تجریه‌ای نداشتم و ندارم، خیلی تلاش کردم تا ضمن وفاداری به متن، جانِ کلامِ زیبا و دلنشین «رابیندرانات تاگور» را از…
آقای «پریش» وحشتزده از خواب پرید، نگاهی به شماره‌هایِ سبز ساعت انداخت و زیر لب غر زد: «مرده شوی». مثل هر روز خواب مانده بود؛ وقت گذشته بود و فرصت نداشت تا دوش می‌گرفت ریش‌اش را می تراشید؛ مسواک می زد و صبحانه می خورد، باید هرچه زودتر لباس می‌پوشید و از پله ها سرازیر…
هر از گاهی «مدیر مؤسسه خانه داستان چوک» ایمیلی به نشانی اینجانب ارسال می‌کند ( یا خود به خود ارسال می شود) و من در جریان فعالیت‌های ادبی آن «مؤسسه» از جمله انتخاب برنده های جوایز، بهترین‌ها و برگزیده‌ها در قصه نویسی، نقد داستان کوتاه و بلند، رمان، سینما و تأتر، تقدیر و بزرگداشت، یادمان،…
… بیماری دراز به دراز روی تخت بیمارستان افتاده بود؛ ملحفه‌ای سفید ( ملافه‌ای سفید) صورت و سرتا پای او را پوشانده بود و هیچ عضوی از بدن‌اش پیدا نبود. پزشک‌ها، پرستارها، خویشان، دوستان، عزیزان و فرزندان بیمار گرد او به تماشا ایستاده بودند و به دلسوزی و غمخواری، به پچپچه با هم حرف می‌زدند….
آدمیزاد شیرخام خورده هر چقدر به منزل آخر نزدیک‌تر می شود، بیشتر به گذشته‌ها بر می‌گردد و در میان سال‌های از دست رفته با حسرت پرسه می زند و اغلب در دوران کودکی و جره‌گی‌اش پا سست می‌کند. کتمان نمی‌کنم، آن سال های دور، از زیباترین سال‌های عمری بودند که مثل سایۀ ابری گذشت. با…
سال‌ها پیش، در روستای رامین، این جمله را با خط درشت نوشته بودم و در جائی روی دیوار سنجاق کرده بودم که تا هر وقت پشت میزم می نشستم، آن را می‌دیدم. درست به یاد ندارم عطار نیشابوری در تذکره الاولیاء از زبان کدام عارفی این سخن را نقل کرده بود: هر چه بود و…
اگر اشتباه نکنم ماکسیم گورکی در جائی به نویسندگان جوان گفته است: «یک انسان بد از یک کتاب خوب بهتر است.» نقل به معنی. این نویسندۀ بزرگ روس به انسان و انسانیّت باور داشت و رگه‌های انسانی و انسانیّت را حتا در وجود «واسکا سرخه»، باجخور شریر فاحشه خانه پیدا می‌کرد. غرض، من این سخن…
در افسانه‌های پیش از اسلام آمده‌است و در آن زمان مردم باور کرده‌اند که مردی بنام «عیسی» مرده‌ها را با «دم مسیحائی» زنده می‌کرده‌است. این افسانه‌ها در شعر شاعران با اشاره و کنایه آمده است ، برای نمونه حافظ سروده است: « فیضِ روحُ القُدُس ار باز مدد فرماید دیگران هم بکنند آنچه مسیحا می‌کرد…
…اگر از آسمان سنگ می‌بارید، نماز جاشوها قضا نمی‌شد. در هر جا که جایی برای خم و راست شدن بود، اقامه می‌بستند و به نماز می‌ایستادند. بالای تختگاهی خن مسجدشان شده بود. بعد از نماز صبح، در تاریک روشنی لنگر کشیدند و به دریا زدند، از دریا نسیم خنکی می‌وزید و هوای سحر، نمدار و…
نازو مثل هر روز صبح آتش گیرا کرده بود، پنبه چوب‌های نمدار و پوشال مرطوب بد می‌سوختند، دود غلیظی کلاف در کلاف از دخمه بیرون می‌زد و در فضای قلعۀ سیدّها تُنَک و محو می‌شد. پیرزن پتوی سربازی رنگباخته و مندرسی روی شانه‌هایش انداخته بود و برف‌های سر راه و جلو در را به سختی…
سال‌ها پیش دوست عزیزی پیشنهاد کرد تا دیر نشده بنشینم و در بارۀ روز و روزگار تبعید و تبعیدی‌ها بنویسم، عرض کردم به این مهم بارها فکر کرده ام و حتا نامی برای آن در نظر گرفته ام، ولی جرأت نمی کنم برگردم و راهی را که به مدت چهل سال با رنج و مشقت…
