با عرض سلام و خوشامد به خانم ها و آقایان، دوستان، عزیزان و هموطنان، سخنم را با شعری از زنده یاد کمال رفعت صفائی آغاز میکنم:
با تمام بارانهای دنیا چهرهام را میشویم
و دست بر تمام اشیاء میسایم
نه!
کابوس نیست
این جاّده را مینویسم
و سفر میکنم
تا فرسنگی دیگر
دیگر هیچ نخواهم داشت
مگر چشمهای شما
و فوج گنجشکان بیابانی
که در توقفی کوتاه
مردگانشان را از زندگانشان کسر میکنند
و میپرند
برگی را به چشم میگذارم
برگی را به آب میسپارم
آمده است که ادبیات حافظه تاریخی و فرهنگی انسانها و ملتهاست و نویسنده وجدان بیدار ملتها. هنر و ادبیات جدی، مترقی و پیشرو، نگرش و داوری ما را در بارۀ دنیا و انسانها دگرگون میکند و احساس همدلی و همدردی، تفکر انتقادی را در ما پرورش میدهد. ما از خلال داستانها، شعرها و نمایشنامهها با تجربههای انسانی، رنجها، امیدها، ترسها و آرزوهای انسانها آشنا میشویم و شناخت عمیقتری از خویشتن خویش، از انسان و جهان و هستی پیدا میکنیم. هنر و ادبیات اصیل، مترقی و پیشرو فراتر از سرگرمی و لذت زیباییشناختی، عرصهای برای بازاندیشی در تجربه انسانی، درک و دریافت پیچیدگیهای وجود انسان و تأمل و تفکر در مناسبات اجتماعیاست. هنر و ادبیات مستقل، اصیل و پیشرو آنچه را در زندگی روزمرۀ آدمها، دنیای درونی و بیرونی آنها، از نظرها پنهان میماند، آشکار میکند و صدای مردمی را به گوش ما میرساند که به حاشیه رانده شدهاند یا نادیده گرفته میشوند. از این رهگذر، هنر وادبیات مترقی مناسبات قدرت، تبعیض، جهل، خرافه بیعدالتی و جنایت را به چالش میکشد و امکانی فراهم میآورد تا ما واقعیتهای فردی و اجتماعی را با نگاهی انتقادی مشاهده کنیم. با وجود این، ار هنر و ادبیات نمیتوان توقع و انتظار داشت که بهتنهایی جامعه را دگرگون کند یا برای معضلها و مسائل تاریخی و اجتماعی راهحل فوری و قطعی پیش پای ما بگذارد. نه، اهمیت هنر و ادبیات در ارائه راهحل نیست، بلکه گشایش افقهای تازۀ آگاهی، برانگیختن و ایجاد پرسشها، تغییر و تحول نگرشهای ماست؛ زمینههایی که بدون آنها تحقق تغییر و تحولی پایدار دشوار خواهد بود. بههمین دلیل روشن، هنر و ادبیات مترقی، پیشرو و مستقل همواره با آزادی اندیشه و بیان پیوند تنگاتنگ داشتهاست و در طول تاریخ، در برابر اختناق سیاسی، حذف و سانسور و سازوکارهای سرکوبگر قدرت ایستادهاست و نویسنگان و هنرمندان همواره هزینۀ سنگین آن را پرداختهاند. هنر و ادبیات مترقی، پیشرو جهان موجود را امری بدیهی، طبیعی و تغییرناپذیر نمیداند و آن را نمیپذیرد؛ بلکه این واقعیت موجود را به چالش میکشد، امکانهای دیگری برای دیدن، فهمیدن و اندیشیدن پیش روی ما میگذارد. از این منظر، من امروز نگاهی گذرا به زندگی و آثار غلامحسین ساعدی میاندازم و وقت شما را زیاد نمیگیرم.
ساعدی از جمله نویسندگانی بود که آثارش از تجربههای اجتماعی، مشاهدات میدانی و دانش و فعالیت حرفهایاش در حوزه روانپزشکی مایه گرفته بود. شناخت ساعدی از انسان معاصر به محیط درمانی و مواجهه با بیماران محدود نمی شد، او مردم و میهناش را بیشائبه دوست داشت، در هر فرصتی به گوشه وکنار ایران سفر میکرد، با زندگی مردم، فرهنگها، باورها، آیینها و رنجهای آنان از نزدیک آشنا میشد و حاصل مشاهدات و پژوهشهای خود را در شکلهای مختلف ادبی مینوشت. ساعدی در سفری به سواحل و جزایر جنوب ایران، به ویژه مناطق میناب، بندر لنگه و بوشهر، با مردم زندگی و گفت و گو کرد و باورها و آیینهای آنان در کتاب «اهل هوا» .به ثبت رساند. این اثر نمونهای برجسته از اینگونه پژوهشها و مردمشناختی اوست. آشنایی نزدیک ساعدی با رنجهای روانی، اضطرابها، ترسها و آشفتگیهای ذهنی انسان، در کنار شناخت مستقیمش از واقعیتهای اجتماعی و فرهنگی ایران تأثیری انکارناپذیری بر آثار و شکلگیری جهان داستانیاش داشتهاست. در آثار ساعدی، مرز میان آشفتگی روانی فرد و نابسامانی اجتماعی کمرنگ میگردد؛ به گمان این نویسنده هراسها و نابسامانیها و پریشانیهای فردی در شرایط تاریخی، اجتماعی و فرهنگیای آنها فهمیده می شود. اگر کسی آثار غلامحسین ساعدی را بخواند، متوجه میشود که ایننویسنده به یک مکتب ادبی خاص تعلق ندارد. نه، ساعدی متناسب با موضوع و جهان و فضای هر اثرش، از شیوهها و امکانات ادبی گوناگون بهره میگرفت. گاه به واقعگرایی اجتماعی روی میآورد و زندگی فرودستان، فقر و مناسبات حاکم بر جامعه را با نگاهی انتقادی به تصویر میکشید؛ چنانکه در «عزاداران بیل»، «دندیل» و «گور و گهواره» میبینیم. گاه با نگاهی ناتورالیستی، تأثیر محیط، فقر، شرایط زیستی و جبر اجتماعی بر سرنوشت انسان را برجسته میکرد. در آثاری مانند «ترس و لرز» و برخی داستانهای «عزاداران بیل»، واقعیت با وهم، کابوس، خرافه و امر شگفتآور درهم میآمیزد و فضاهایی پدید میآورد که به رئالیسم جادویی نزدیک میشوند. در «واهمههای بینام و نشان» نیز با ورود به قلمرو اضطرابهای روانی، هراسهای مبهم و موقعیتهای نامتعارف، به فضاهایی وهمآلود و گاه سوررئالیستی نزدیک میشود. ساعدی کمتر به ساختار اقتصادی و اجتماعی روستا میپردازد و بیشتر به لایههای درونی انسان و وضعیت « وجودی» او توجه دارد و به لحاظ نگاه به جامعه و انسانِ گرفتار در پوچی، از صادق هدایت تأثیر پذیرفته است، هر چند به راه خودش را میرود. در نمایشنامههایی چون «چوببهدستهای ورزیل» و «آی باکلاه، آی بیکلاه» نیز با زبانی تمثیلی و گاه طنزآمیز، مناسبات قدرت، فریب، سلطه و استثمار را به صحنه میآورد و الا آخر… این تنوع، بیش از آنکه نشانه تعلق او به یک مکتب ادبی خاص و مشخص باشد، بیانگر گستردگی جهان هنری و تواناییاش در یافتن زبان و شیوه مناسب برای روایت تجربههای پیچیده انسانیاست. دیگر این که ساعدی را نباید تنها از خلال آثار تلخ و هراسآورش شناخت. کسانی که با او معاشرت داشتند و از نزدیک می شناختند، از مردی شوخ طبع، بذلهگو، و خوش مشرب یاد میکنند. طنز و شوخ طبعی بخش جداییناپذیر شخصیت او بود؛ وجهی از وجودش که در کنار حساسیت عمیقش نسبت به رنج انسان، تصویری چند بعدی و بسیار انسانی از او به دست میدهد. باری، این نویسندۀ خلاق، با آن قدرت تخثل شگفت انگیز که از کوچکترین اتفاقها، رفتارها و تجربههای روزمره مردم قصه میساخت، در اوج شکوفائی، زیر شکنجۀ ساواک از پا در آمد، مزدوران و جیره خواران جان نثار شاه قلم، قدم و قامت رسای او را با قساوت و شناعت شکستند، و پس از انقلاب بهمن نیز از بیم حکومت اسلامی، ناچار به جلای وطن شد و در نهایت، تبعید ضربۀ کارساز دیگری بر او وارد کرد. آری، دوری از مردم، میهن و فضای فرهنگیای که ساعدی درآن بالیده بود و جهان ذهنی و ادبیاش شکل گرفته بود، نویسندۀ ما را در موقعیت دیگری از پا درآورد. ساعدی در تبعید از بخش مهمی از جهان زنده و آشنای خود جدا افتاده بود و اینهمه غم انگیر و فاجعه بود. برای ساعدی، میهن، سرزمین، زبان و مردمی که از آنها و برای آنها مینوشت، فقط و فقط موضوع آفرینش ادبی نبود؛ آنها بخشی جداییناپذیر از هستی، حافظه و هویت او را تشکیل میدادند. شاید به همین دلیل بود که تبعید برای او تنها دوری از وطن نبود، بلکه نوعی گسست از جهان انسانی و فرهنگیای بود که سرچشمه تخیل و آفرینش ادبیاش به شمار میرفت.
باری، یادآوری زندگی و آثار ساعدی تنها ادای احترام به یک نویسنده بزرگ نیست؛ بلکه ادای احترام بهانسانی است که نابسامانی جامعه و درد و غم انسان را عمیقاً احساس میکرد، از دیدن واقعیت روی برنمیتافت و با تخیل، طنز و خلاقیت خود، به زندگی روزمره معنایی تازه میبخشید. میراث ماندگار نویسندگانی چون غلامحسین ساعدی چیری جز این نیست: واقعیت و شرایط ناهنجار اجتماعی را نباید پذیرفت و تن داد؛ بلکه باید آن را با چشم مرکب مشاهده کرد، شناخت، به چالش کشید، نوشت و نوشت و به جهان روشنائی بخشید. آری، نوشتار جهان را روشن میکند و نویسنده به دیار تاریکی رهسپار میشود.(2) آفتاب آمد دلیل آفتاب! غلامحسین ساعدی چهل و یک سال پیش، در اوج شکوفائی به دیار تاریکی رفت، اما نام و آثارش مانند ستارۀ سهیل در آسمان ادبیات میهن ما میدرخشند.
یاد و نامش گرامی باد.
21 /11/2026
پاریس، گورستان پرلاشز
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
- متن سخنرانی ام در گورستان پرلاشز – پاریس، به مناسبت چهل و یکمین سالگرد خاموشی زنده یاد غلامحسین ساعدی (گوهر مراد) در تبعید
- فرانتس کافکا گویا به گوستاو یاخ گفته است: نوشتار جهان را روشن میکند و نویسنده به دیار تاریکی رهسپار میشود.