اصطلاح «مثل عَلَم عید سر راهش سبز شد و ایستاد» پس از نزدیک به هفتادسال، دو روز پیش، از خاطرم گذشت و مفهوم «علم عید» فکر و خیالام را یکی دو روز مشغول کرد و مثل هربار به دوران کودکی برگشتم تا شاید ریشه های آن را پیدا کنم. در روستای ما، ستون مدوری وسط حسینیه، در گوشۀ تختگاهی، «سن» شبیه خوانی، کار گذاشته بودند و هر سال در ایام محرم و عزاداری آن را با پارچههای رنگی تزئین میکردند و اگر اشتباه نکنم، به آن «عَلَم عید» میگفتند. با وجود این در ایام عید نوروز اهالی آن ستون را تزئیناش نمیکردند. غرض، منظور واژۀ «عید» به ذهنام چسبید و در جستجوی تاریخ و ریشههای فرهنگی آن بر آمدم:
بنا به نظر پژوهشگران، این اصطلاح در برخی مناطق ایران و کشورهای همسایه به عَلَم یا بیرقی آیینی گفته میشود که در جشنهای مذهبی یا محلی، بهویژه در اعیاد، به نشانۀ احترام و شادی برافراشته یا حمل میشود. واژۀ عَلَم از زبان عربی آمده و به معنای نشانه، پرچم یا بیرق است. در فرهنگ ایرانی و اسلامی، عَلَم علاوه بر کاربرد نظامی، به نمادی مذهبی تبدیل شده است و در مراسم مختلف استفاده میشود. ریشۀ استفاده از پرچم و عَلَم به تمدنهای بسیار کهن، از جمله ایران باستان، باز میگردد که در آن درفشها نماد هویت، قدرت سیاسی و آیین بودند. پس از گسترش اسلام، مفهوم عَلَم در مراسم مذهبی نیز جایگاه پیدا کرد و درفرهنگهای مختلف شکلهای متفاوتی یافت. در برخی مناطق، رسم برپایی یا گرداندن عَلَم در اعیاد مذهبی، آمیزهای از سنتهای محلی و آیینهای اسلامی است و ممکن است از شهری به شهر دیگر تفاوت داشته باشد .در خراسان، «عَلَم عید» معمولاً به عَلَم یا بیرقی گفته میشود که در عید غدیر یا گاهی دیگر اعیاد مذهبی از حسینیه، مسجد یا تکیه بیرون آورده، آذینبندی و در میان مردم گردانده میشود. این رسم در شهرها و روستاهای مختلف خراسان، شمالی و جنوبی جزئیات متفاوتی دارد، اما در همه جا نمادی از شادی، برکت، احترام به اهلبیت و همبستگی اجتماعی است. بنا به باور دانشمندان، استفاده از پرچم و بیرق در صدر اسلام وجود داشته است، اما آیین «عَلَم عید» با شکل و تشریفات محلی خراسان، بیشتر حاصل تحول تاریخی و ترکیب سنتهای ایرانی با فرهنگ اسلامی در طول قرنهاست. بنابراین، این رسم را بیشتر باید یک سنت فرهنگی- مذهبی محلی دانست تا حکمی که در قرآن یا حدیث به همین صورت آمده باشد.
و اما بنظر اینجانب «عَلَم عید» خود نشانهای است که این علم در آغاز برای عزاداری محرم نبوده است. اگر از ابتدا کارکردی صرفاً عزاداری میداشت، به احتمال زیاد «علم محرم» یا «علم حضرت عباس» نامیده میشد. به نظر میرسد این علم درگذشته نماد یک آیین یا جشن عمومی بوده و به همین دلیل «علم عید» نام گرفته است. بعدها، با گسترش آیینهای شیعی، نام علم کهن حفظ شده و کارکرد آن به مرور تغییر یافته است؛ بهگونهای که در ایام محرم با پارچههای رنگی تزئین می شده و به نمادی برای عزاداری تبدیل گردیده است. از این رو، شاید علم عید رابتوان نمونهای از تداوم یک سنت کهن ایرانی با معنایی تازه در فرهنگ اسلامی دانست.