خوانش تاریخ از لابه‌لای ادبیات در رمان «زندان سکندر» - یادداشت رادیو فرانسه RFI درباره رمان «زندان سکندر»‎ ‎

تازه‌ترین اثر "حسین‎ ‎دولت‌آبادی"، رمان سه جلدی "زندان سکندر" است ‏که به تازگی از سوی نشر‎ "‎ناکجا" در پاریس منتشر شده است. نویسنده ‏در این اثر قصه زندگی یک خانواده‎ ‎از مشروطه تا سالها بعد از انقلاب ۵۷ را بر بستر ‏وقایع تاریخی روایت کرده است‎

‎"‎میشل زوفا"، اندیشمند و ادیب اروپایی می‌گوید: «باید کاری کرد تا ‏تاریخ جامعه از طریق ادبیات آن خوانده شود» نویسندگان بسیاری با خلق ‏آثار ادبی‌ای که تاریخ‌شان را روایت می‌کند،‎ ‎آنچنان که زوفا می‌گوید تاریخ ‏جامعه را با ادبیات نوشته‌اند تا اینگونه‎ ‎خوانده شود.‏‎ ‎

در حوزه داستان‌نویسی در زبان فارسی نیز آثار بسیاری بر این اساس خلق ‏شده،‎ ‎چنین آثاری را هرچند نمی‌توان رمان و داستان تاریخی خواند، اما ‏با توجه به‎ ‎اینکه بر اساس برخی داده‌های تاریخی نوشته شده‌اند و ‏ماجراهای داستان، با‎ ‎وقایع تاریخی همزمانی دارند، می‌توانند نکات ‏ارزشمندی از تاریخ را که گاه‎ ‎به دلایل سیاسی و سانسور در منابع رسمی ‏ثبت نشده‌اند، در لابه لای داستان‎ ‎روایت کنند‎. ‎

برخی از این آثار حاصل تجربیات خود نویسنده از دوره‌ای است که او در ‏آن زیسته و برخی دیگر، حاصل پژوهش‌های اوست‎.‎

همچنان که "هوشنگ گلشیری" بی‌آنکه دوره قاجار را زیسته‎ ‎باشد، رمان ‏‏"شازده احتجاب" را نوشت یا "شهرام رحیمیان" داستان "دکتر نون‎ ‎زنش ‏را بیشتر از مصدق دوست دارد" را بر پایه وقایع دوره نخست وزیری دکتر‎ ‎مصدق، کودتای ۲۸ مرداد و دستگیری دکتر حسین فاطمی و کشته شدن ‏او روایت‎ ‎می‌کند‎.‎

از دیگر آثاری که در سال‌های گذشته در ایران موفقیت‎ ‎بسیاری کسب ‏کرده، رمان "سهم من" نوشته "پرینوش صنیعی" است که ماجراهای دهه‎ ‎پنجاه شمسی، انقلاب و پیامدهای آن در طی سه دهه بعد را روایت ‏می‌کند و به‎ ‎عنوان اثری که قصه خود را بر اساس این وقایع بنا نهاده، با ‏استقبال زیادی‎ ‎مواجه و بارها تجدید چاپ شد‎.‎

اما در بین آثاری که در داخل و خارج از کشور منتشر‎ ‎می‌شود، آثار ‏نویسندگان تبعیدی معمولاً این ویژگی را به طور بارزتری دارند‎. ‎به این ‏دلیل که نویسنده تبعیدی معمولاً به سبب شرایط خاص سیاسی یا ‏اجتماعی‎ ‎حاکم بر کشورش مبجور به ترک وطن می‌شود. تجربیاتی که ‏نویسنده در این سفر،‎ ‎از وطن به غربت از سر می‌گذراند، چنان تأثیرگذار ‏است که نگاهی به انبوه‎ ‎آثار تولید شده توسط نویسندگان تبعیدی ایرانی ‏نشان می‌دهد که دست‌کم در‎ ‎سال‌های نخست مهاجرت، بن‌مایه بسیاری ‏از آثار تولیدشده توسط آنان بر همین‎ ‎تجربیات استوار است

در بسیاری از آثار منظوم و منثور نویسندگان تبعیدی بعد‎ ‎از سال ۱۳۵۷ و ‏به ویژه در دهه ۶۰ که سال‌های ابتدایی مهاجرت روشنفکران‎ ‎ایرانی است، ‏این ویژگی خودنمایی می‌کند‎. ‎

با این‌حال‎ ‎پرداختن به این اتفاقات تاریخی که بر زندگی نویسندگان و‎ ‎روشنفکران تبعیدی تأثیر پررنگی داشته، در سال‌های بعدی تبعید معمولا ‏رنگ‎ ‎می‌بازد و توجه نویسنده به مسائل دیگر معطوف می‌شود‎.

در این میان هستند نویسندگانی که از این مرحله یادآوری خاطرات و ‏تجربه‌های‎ ‎زیسته گذر کرده و به بخشی از تاریخ پرداخته‌اند که خود، همه ‏آن را تجربه‎ ‎نکرده‌اند‎.‎

رمان سه جلدی "زندان سکندر" نوشته "حسین دولت آبادی‎" ‎که به ‏تازگی از سوی انتشارات "ناکجا" در پاریس منتشر شده، نمونه‌ای از‎ ‎اینگونه آثار است‎.‎

نویسنده با روایت زندگی یک خانواده در یک محدوده زمانی از انقلاب ‏مشروطه (تا سالها بعد از‎ ‎‏) انقلاب ۵۷ وقایع زندگی آنها را بر بستر وقایع ‏تاریخی می‌چیند. از "دانش‎ ‎سلطان" ( تیمور دانش) می‌گوید که افسر ‏ارشد رضا شاه و استاد ولیعهد بوده، اما فساد در‎ ‎سیستم نظامی کشور، او ‏را وامی دارد تا از آن موقعیت چشم پوشیده، استعفا دهد‎ ‎و به رانندگی ‏کامیون و مشاغل سخت دیگر چون زغال‌کشی روی آورد‎.‎

خواننده، زندگی او را از کودکی که در خانواده‌ای فقیر به دنیا آمده تا‎ ‎دانشکده افسری و بعد از آن از میان یادداشت‌های پراکنده او می‌خواند؛‎ ‎یادداشت‌هایی که سال‌ها بعد فرزندانش آنها را یافته‌اند و می‌خوانند‎.

نویسنده، ماجراهای این خانواده و وقایع تاریخی همزمان با آن را از زبان‎ ‎راوی‌های اول شخص مختلف حکایت می‌کند:‌ سهند، شهناز، سهیل، ‏خلیل، اختر،‎ ‎ریحانه، ویدیا و دیگران، هریک در داستان فرصتی می‌یابند تا ‏از نگاه خود،‎ ‎خواننده را همراه‌شان به گوشه‌هایی از داستان ببرند و او را از ‏آنچه گذشته‎ ‎باخبر کنند.‏‎ ‎

و خواننده علاوه بر خواندن شرح زندگی این خاندان، مسیر آنان «از دربار ‏تا‎ ‎ادبار» و پس از آن، همراه با آنچه بعد از مشروطه در ایران رخ داده، از‎ ‎کودتای رضا شاه تا برکناری او، از روی آمدن محمدرضا شاه تا کودتای ۲۸‏‎ ‎مرداد، از سال‌های خفقان پس از آن تا انقلاب ۵۷ و (چند سال بعد از ‏انقلاب) سرانجام مهاجرت (اجباری قهرمان داستان) عده‌ای از‎ ‎روشنفکران ‏از ایران را هم دنبال می‌کند‎. ‎

ویژگی دیگر این رمان، حضور عناصر و فضاهای زندگی تبعیدیان است؛ ‏امری که در‎ ‎دیگر رمان‌های حسین دولت‌آبادی جز "در آنکارا باران می ‏بارد" دیده نمی‌شد،‎ ‎هرچند در این یکی هم فقط بخشی از داستان‎ ‎در ‏آنکارا می‌گذرد‎. ‎

در عوض و برخلاف آثار قبلی این نویسنده، بخشی از سال‌های زندگی ‏شخصیت اصلی«زندان سکندر» در‌اروپا، محل زندگی نویسنده در سال‌های ‏گذشته می‌گذرد.‏‎ ‎

‏«سهند» مبارز سیاسی (سابق)، چه در ایران و چه در سال‌های زندگی ‏خود در پاریس،‎ ‎با یاد و خاطره «مهتاب»، از جوانی تا پیری را طی ‏می‌کند. عشق (عارفانه) او‏‎ ‎به مهتاب از یک سو و آرمان‌های انسانی او در ‏سوی دیگر همواره همراهش است و‎ ‎زندگی‌اش را روشن می‌سازد‎.‎

بررسی دیگر آثار حسین دولت‌آبادی نشان می‌دهد که وی نه‎ ‎تنها در این ‏مسیر، سبک و زبان ویژه خود را در روایت یافته و آن را صیقل‎ ‎داده، بلکه ‏بن‌مایه روایت وقایع اجتماعی و سیاسی معاصر، از دغدغه‌های ذهنی‎ ‎این ‏نویسنده است. همچنان که آثار پیشین او ( کبودان)، «گُدار»، «چوبین ‏دَر»، «باد‎ ‎سرخ»، «در آنکارا باران می بارد» و «آدم سنگی» و ... نیز بر ‏اساس همین بن‌مایه‎ ‎شکل گرفته‌اند‎.‎

سایت رادیو فرانسه
‎ ‎